Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym

Obrona obligatoryjna w polskim procesie karnym Biblioteka sądowa

 

149 zł 103.82



Wysyłka

Stan prawny 1.07.2012 rok. Prawo do obrony jest jednym z podstawowych praw oskarżonego, będącym fundamentem rzetelnego procesu karnego. Gwarantowane jest w Konstytucji RP oraz aktach prawa międzynarodowego. Konstytucji RP art. 42 ust. 2 stanowi, że „Każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Może on w szczególności wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu”. Prawo to gwarantowane jest też w art. 6 ust. 3 Konwencji praw człowieka i podstawowych wolności1 oraz art. 14 ust. 3 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.
Regulacje te przewidują prawo do bronienia się nie tylko osobiście, ale i przez ustanowionego przez siebie obrońcę. Zarówno polski ustawodawca, jak i ustawodawcy innych demokratycznych państw idą jeszcze dalej i w pewnych przypadkach przewidują obowiązek korzystania z pomocy obrońcy; przekształcają prawo w obowiązek. Prima facie wydawałoby się, że w ten sposób stwarzają oskarżonemu jeszcze większą szanse przeciwstawiania się zarzutom oskarżenia, gdyż nawet gdy oskarżony nie chce korzystać z pomocy obrońcy, jest mu przyznawany z urzędu i jego wola co do występowania w procesie z obrońcą nie ma żadnego znaczenia. Obrońca udziela mu pomocy wbrew jego wyraźnej deklaracji, że nie życzy sobie tego. Patrząc na tę gwarancję z punktu widzenia interesów oskarżonego, może okazać się, że obrona obligatoryjna wcale nie jest dla niego korzystna, gdyż może pociągać za sobą dodatkowe dla niego dolegliwości, chociażby w postaci ponoszenia kosztów wyznaczonego obrońcy z urzędu, zwłaszcza w sprawach o nieskomplikowanym stanie faktycznym i prawnym.
To stało się inspiracją do podjęcia się kompleksowego opracowania tematyki obrony obligatoryjnej. Na decyzje te wpłynął też fakt, że o ile prawo do obrony doczekało się opracowań monograficznych, o tyle obronie obligatoryjnej poświęcono jedynie artykuły o charakterze przyczynkarskim, a jest to zagadnienie godne monografii. Podejmując się opracowania tego tematu, postawiono sobie za cel przeanalizowanie unormowań prawnych, wypowiedzi doktryny, orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych i na tej podstawie wyjaśnienie wyłaniających się wątpliwości interpretacyjnych oraz dokonanie oceny po pierwsze, zasadności utrzymania obrony obligatoryjnej, po drugie, trafności przyczyn uzasadniających tę obronę.
Tezą badawczą było założenie, że obrona obligatoryjna jest zbędna, gdyż jest narzucana oskarżonemu, który nie zawsze chce z niej korzystać, a nadto godzi w jego wolność, bowiem od niego powinno zależeć, czy chce korzystać z pomocy obrońcy, a państwo powinno mu jedynie zapewnić taką możliwość. Weryfikacja tak postawionej tezy następuje w sferze historycznej, normatywnej, dogmatycznej i judykacyjnej. W pracy nie ma odniesień do praktyki, jak też badań komparatystycznych, gdyż zbadanie funkcjonowania obrony obligatoryjnej w praktyce oraz przeanalizowanie regulacji tej tematyki w ustawodawstwach państw obcych – aczkolwiek byłoby niezwykle interesujące – spowodowałoby znaczne zwiększenie obszerności opracowania, co nie byłoby wskazane. W polskim procesie karnym obrona obligatoryjna zachodzi wtedy, gdy oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy lub niewidomy albo zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności (art. 79 § 1 pkt 1–3 k.p.k.), jeżeli ze względu na okoliczności utrudniające obronę sąd uzna obronę za niezbędną (art. 79 § 2 k.p.k.), postępowanie toczy się przed sądem okręgowym w pierwszej instancji o zbrodnię lub oskarżony jest pozbawiony wolności (art. 80 k.p.k.), w rozprawie lub posiedzeniu sąd nie zarządza sprowadzenia oskarżonego, uznając za wystarczającą obecność obrońcy (art. 451, 439 § 3, art. 464 § 3, art. 573 § 2, art. 607e § 2 k.p.k.), w postępowaniu sądowym toczącym się po wznowieniu postępowania na skutek wniosku na korzyść oskarżonego, po jego śmierci lub gdy zachodzą przyczyny zawieszenia postępowania (art. 548 k.p.k.), a także w określonych wypadkach w postępowaniu przed sądami wojskowymi (art. 671 § 1, 2 i 4 k.p.k.). Główną oś rozważań – ze względu na ich znaczenie – stanowią okoliczności statuujące obronę obligatoryjną, takie jak: oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy lub niewidomy albo zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności (art. 79 § 1 pkt 1–3 k.p.k.), jeżeli ze względu na okoliczności utrudniające obronę sąd uzna obronę z niezbędną (art. 79 § 2 k.p.k.), a także gdy postępowanie toczy się przed sądem okręgowym w pierwszej instancji o zbrodnię lub oskarżony jest pozbawiony wolności (art. 80 k.p.k.). Przyczynom tym poświęcono odrębne rozdziały. Pozostałe przyczyny omówiono w rozdziale poświęconym obronie obligatoryjnej w poszczególnych stadiach postępowania karnego. Dla zrozumienia istoty obrony obligatoryjnej w aktualnym kształcie nie sposób było nie zaprezentować zasady prawa do obrony oraz kształtowania się obrony obligatoryjnej w polskim procesie karnym, poczynając od ustawodawstw państw zaborczych, obwiązujących po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. Nie można było też pominąć powstania i ustania obrony obligatoryjnej, nawiązania stosunku obrończego, udziału obrońcy obligatoryjnego w czynnościach i skutków naruszenia przepisów o obronie obligatoryjnej oraz jej kosztów. Zbliżony do obrony obligatoryjnej jest przymus adwokacko-radcowski i jego prezentacja była konieczna, by wykazać różnice, jakie zachodzą między nim a obroną obligatoryjną.